Medya ve Yayınlar

Yapay zekâ, ekonomik dalgalanmalar ve değişen iş modelleri liderleri her zamankinden daha fazla karar vermeye zorluyor. Günün büyük bölümünü toplantılar, veri akışı ve belirsizlik içinde geçiren üst düzey yöneticiler yalnızca şirketlerini değil, aynı zamanda sürekli değişen gündemi, artan bilişsel yükü ve kesintisiz karar baskısını da yönetmeye çalışıyor. Bu belirsizlik döneminde iş dünyasının gündemine daha önce yönetim literatürünün dışında görülen; nefes çalışmaları, mindfulness, sinir sistemi regülasyonu ve zihinsel dayanıklılık gibi kavramlar girmiş durumda.

Dünya Ekonomik Forumu’nun (WEF) 2026 yılında yayımladığı “Stress Intelligence - Stres Zekâsı” çalışması da bu durumu destekler nitelikte. Rapora göre C-level yöneticilerin yüzde 51’inin kendilerini yüksek stres altında hissettiğini ortaya koyuyor. Araştırmaya göre uzun süreli stres hafıza, yaratıcılık, muhakeme ve risk değerlendirme becerilerini zayıflatırken, liderlerin stresin karar süreçleri üzerindeki etkisini yönetebilme kapasitesi, yani ‘stres zekâsı’, yeni nesil liderliğin kritik yetkinliklerinden biri haline geliyor. Artık yöneticiler teknik becerilerin yanı sıra belirsizlik içinde stresi azaltmanın ve zihinsel netliğini korumanın yollarını arıyor.

Perakendeden bankacılığa, sigortadan teknolojiye kadar birçok sektörde faaliyet gösteren üst düzey yöneticilerle çalışan yönetici koçu Esin Aksoy, liderlere bu değişime uyum sağlaması konusunda danışmanlık veriyor. Aksoy, belirsizlik çağında liderliğin temel belirleyicisinin ‘zihinsel hizalanma’ olduğunu söylüyor. Aksoy’un merkezine aldığı ‘aligned self’ yani ‘hizalanmış benlik’ yaklaşımı, farkındalık, sezgi ve iletişimin aynı eksende çalışmasını ifade ediyor.

“İnsan önce kendi içinde netleşmeden dışarıda sürdürülebilir bir etki yaratamıyor” diyen Aksoy, danışmanlık süreçlerinde hazır cevaplar sunmak yerine yöneticilerin kendi düşünme biçimlerini görünür hale getirmeye odaklandığını anlatıyor. Çünkü zihinsel netlik çoğu zaman yeni bilgiler edinmekten değil, mevcut düşünce sistemini fark etmekten geçiyor.

“Sorun çoğu zaman yetenek eksikliği değil; düşünce, duygu ve davranış sistemlerinin birbirinden kopması” diyen Aksoy, bu nedenle önce kişinin zihinsel mimarisini görünür hale getiriyor. Ardından kararlarını yöneten düşünce kalıplarını birlikte inceliyor ve bunları günlük yaşamda uygulanabilir yeni modellerle yeniden yapılandırıyor. Aksoy, bu süreçte metakognisyon, nefes çalışmaları, mindfulness ve davranış biliminden yararlanıyor.

Kriz dönemlerinde başarılı liderlerle zorlanan liderler arasındaki temel farkın da daha fazla bilgiye sahip olmak değil, zihinsel açıklığı koruyabilmek olduğunu belirten Aksoy, liderliği şu sözlerle özetliyor: “Liderlik, dış dünyayı yönetmeden önce kendi iç dünyasını yönetebilme becerisidir.” Aksoy’a göre belirsizlik çağında iz bırakan liderleri belirleyecek olan da tam olarak bu yetkinlik olacak.

Aksoy, bir CEO’nun karar kalitesini artırabilmesi için ise üç temel alışkanlık öneriyor:

• Gün içinde kısa zihinsel duraklamalar yaratmak
• Nefes ve mindfulness uygulamalarıyla sinir sistemini düzenlemek
• Düzenli öz gözlem yapmak

Aksoy’un yöneticilere sıklıkla yönelttiği üç soru ise dikkat çekici:

1. "Gerçek ne?"
2. "Ben bunu nasıl yorumluyorum?"
3. "Bu yorum kararımı nasıl etkiliyor?"

Dönüm noktası tek bir an değildi, bir birikimdi. Hayat bize sürekli okumamız, görmemiz gereken deneyimler, "an"lar gönderiyor. En sonunda o deneyimleri okuyarak, anlayarak, idrak ederek farklı dönüm noktalarına geliyorsunuz. Matematik mühendisliği okudum; sayılarla, sistemlerle, denklemlerle, müzikle hayatı anlamaya ve anlamlandırmaya çalışan küçük bir kız çocuğu olarak büyüdüm. Ama kurumsal hayatın tam ortasında, en "başarılı" göründüğüm dönemde içimde bir şeyin, bir gücün eksik olduğunu, aslında "ne kadar güçsüz olduğumu" hissettim. O his beni insan zihnini, zihnin nasıl çalıştığını, hareketlerimizi, davranışlarımızı, neyi neden yaptığımızı anlamaya itti. Bir gün, "Neden bazı insanlar baskı altında dağılırken, bazıları süreci inanılmaz bir şekilde yönetiyor, netleştiriyor?" sorusunu kendime sordum ve o soru beni bugüne kadar taşıdı. Bugün yaptığım işin temeli o farkındalığa ve çalışmaya dayanıyor: Koşullar değil, zihnin çalışma biçimi sonucu belirler.

Her şeyin bir sistemi var. İnsan zihni de öyle. Nörobilim, nefes, beden, müzik... Bunların hepsi birbiriyle konuşan sistemler. Matematik geçmişim sayesinde zihinsel performansa farklı bakıyorum; duygusal değil, analitik bir mercekten giriyorum ve bu yaklaşım özellikle liderlerle çalışırken çok güçlü bir zemin oluşturuyor. Duygu, düşünce ve beden birlikte çalışıyor. Ve bu sistem regüle değilse, en zeki, en başarılı insan bile yanlış kararlar alabiliyor. Bugün yaptığım şey aslında insanı analiz etmek değil, insanın iç sistemini regüle etmek.

En başarılı, en deneyimli insanların baskı altında en temel kararları verirken zorlandığını ve kendi zihniyetini bilmediğinde pusulamız olan değerlerin nasıl yol gösterdiğini ya da gösteremediğini gördüm. Liderlik bilgi meselesi değilmiş; değerler, zihniyet ve zihinsel performans meselesiymiş. Bunu fark ettiğim her an içimde bir şeyler sürekli gelişiyor. Regülasyon önemli.

Net kalmak, dış ve iç dünya içinde kaybolmamak, yani odaklanmak. Sakin olmak değil. Zihinsel gürültünün içinde bile yönünü bilmekti. Nefes ve sessizlik benim için bir araç olmadan önce de bir hayat kurtarıcıydı. Bir toplantı öncesinde, bir kriz anında, günlük iletişim içinde iki dakika; bilinçli bir nefes, bir bakıma "an"ın içinde durmak ve gözlemlemek. Fizyolojim sakinleşince zihin netleşiyor ve odaklanıyordu. Bunu öğrenmek yıllar aldı ama şimdi her şeyimi bu temelin üzerine inşa ediyorum. Çünkü netlik bir düşünce değil, bir sinir sistemi durumudur. Nefesle regülasyon, duygu farkındalığı ve zihniyet. Bugün yöneticilere aktarmaya çalıştığım şey de bu: Netlik, zihinsel bir yetenek değil; yönetilebilir bir durumdur.

Beni tanımlayan hiçbir şeyin orada geçerliliği olmadığını. Unvan, çevre, konfor, bildiğim bir sistem yoktu. Ve o boşlukta şunu gördüm: Gerçekte kim olduğum, koşullardan bağımsız olarak ayakta kalabiliyordu. Amerika bana "ben" olmayı, her an yeniden başlamayı ve dışarıdan gelen onaylar olmadan var olmayı öğretti.

Öncelikle rolüm kişileri motive etmek değil; ben içsel liderlik öğretiyorum. Fark ettiriyorum, yanında partner gibi duruyorum. "Güçlü ol" demiyorum; "regüle ol" ve "kendini gör" diyorum. Üst düzey aklımı, nörobilim bilgimi, sezgimi ve beden-zihin-nefes entegrasyonunu bir arada kullanıyorum. Bu kombinasyon Türkiye'de bence nadir. Üst düzey liderlerle çalışırken hem bilimsel derinlik hem pratik uygulama sunabiliyorum. Bu ikisini bir arada tutmak benim farklarımdan biri sanırım. Bunun yanı sıra mühendislik tarafımla öz ve sezgisel iletişimi bir arada kullanabilme yeteneğim. Bir de en önemlisi aktif dinleyebilmem ve duymam.

Kabul etme direnci. Zaten çok iyi oldukları için o pozisyondalar. Bence kendini görme cesareti, içsel netlik süreci ve bu geçişe tanıklık etmek işimin en tatmin edici anlarından biri.

Everest Base Camp'e gitmek doğum günüme 10 gün kala aldığım bir karardı. Bu karar, zihinsel performansımı görmem için kullandığım bir araçtı. İnsanın ne kadar güçlü olduğunu, içsel netliğin, nefesin nasıl daha iyi kullanılabildiğini, yokluğu, disiplini, bilinçaltına nasıl emir verilmesi gerektiğini birebir yaşayarak kendime ispat ettiğim bir süreçti. Everest bana ego ile sezgiyi birbirinden ayırt etmeyi ve içsel netliğin ne kadar önemli olduğunu daha da net öğretti.

Soru sormak ve sorgulamak ile başlayabilir. "Şu an tepki mi veriyorum, cevap mı veriyorum, seçim mi yapıyorum; gerekli mi ve değer mi?" Bu soruları gün içinde üç kez sormak bile zihinsel farkındalığı köklü biçimde değiştirir. Eklenebilecek ikinci şey ve bence olmazsa olmaz nefes. Gerçekten bilinçli, duraklayarak, kontrolünde alınan bir nefes.

Everest Base Camp yolculuğu, Esin Aksoy için dikkatin, iç konuşmanın, duygusal durumun ve bedenin baskı altında nasıl birlikte çalıştığını gözlemlediği kişisel bir saha deneyimi oldu.

5.364 metrede atmosfer basıncı deniz seviyesinin yaklaşık yarısına iner. Azalan oksijen erişimi, yorgunluk ve belirsizlik; bedenin alarm sistemini harekete geçirerek dikkati daraltabilir ve karar kalitesini etkileyebilir.

Esin Aksoy, Zihinsel Tasarım Metodolojisi’nde düşünce, duygu, beden ve hareket arasındaki bu ilişkiyi MindMotion kavramıyla ifade eder. MindMotion, savaş ya da kaç tepkisini ortadan kaldırmayı değil; tepkinin yoğunluğunu düzenlemeye, daralan dikkati yeniden açmaya ve kişinin netlik bölgesine dönmesine yardımcı olan ilişkiyi anlatır.

Everest ile yönetim odası aynı koşullara sahip değildir. Ancak belirsizlik, zaman baskısı ve kontrol kaybı karşısında insan sisteminin verdiği tepkiler benzerlik gösterebilir.

Zihinsel Tasarım, liderin önce hangi içsel durumda karar verdiğini fark etmesini; ardından dikkatini, duygusal tepkisini ve hareket yönünü yeniden düzenlemesini destekler.

Kriz anında bir liderin yönettiği ilk sistem, kendi sinir sistemidir.